Το τόλμημα που πρόδωσε ο άνεμος

Το καλοκαίρι του 1825 η Επανάσταση κρεμόταν από μια κλωστή. Ο Ιμπραήμ Πασάς, γιος του Μωχάμετ Άλι της Αιγύπτου, είχε αποβιβαστεί στον Μοριά με πειθαρχημένο στρατό, εκπαιδευμένο κατά τα ευρωπαϊκά πρότυπα, και άφηνε πίσω του καμένα χωριά και συντετριμμένες ελληνικές δυνάμεις. Η Πελοπόννησος λύγιζε. Και όσο ο αιγυπτιακός στόλος παρέμενε άθικτος στο λιμάνι της Αλεξάνδρειας, τόσο ασφαλέστερη ήταν η γραμμή ανεφοδιασμού που τροφοδοτούσε τον Ιμπραήμ με άνδρες, όπλα και προμήθειες.

Μπροστά σε αυτόν τον εφιάλτη, ένα όνομα ξαναήρθε στο προσκήνιο: Κωνσταντίνος Κανάρης. Ο Ψαριανός καπετάνιος είχε ήδη χαράξει το όνομά του στην ιστορία με την πυρπόληση της ναυαρχίδας του Καρά Αλή στη Χίο, το 1822, και με ανάλογο κατόρθωμα στη Σάμο και στη Μυτιλήνη το 1824. Τώρα σχεδίαζε κάτι ακόμη πιο παράτολμο: να εισβάλει στο ίδιο το ορμητήριο του εχθρού, στην καρδιά της Αλεξάνδρειας, και να βάλει φωτιά στα πλοία πριν προλάβουν να σαλπάρουν για την Πελοπόννησο.

Το σχέδιο και οι άνθρωποι πίσω του

Ο Κανάρης γνώριζε καλά το λιμάνι της Αλεξάνδρειας από παλαιότερα ταξίδια του ως έμπορος, πριν ακόμη ξεσπάσει η Επανάσταση. Αυτή η εξοικείωση με τα νερά, τους υφάλους και τη διάταξη του λιμανιού έδωσε στο σχέδιό του μια επικίνδυνη αληθοφάνεια. Το ανακοίνωσε στους προκρίτους της Ύδρας — τον Λάζαρο Κουντουριώτη, τον Μανώλη Τομπάζη και τον Αντώνιο Κριεζή — και εκείνοι, αν και γνώριζαν το ρίσκο, ενθουσιάστηκαν και έδωσαν το πράσινο φως.

Ο Αντώνιος Κριεζής, έμπειρος Υδραίος πλοίαρχος με μακρά θητεία στα ναυτικά πράγματα του Αγώνα, ανέλαβε μαζί με τον Τομπάζη τη διοίκηση των δύο μεγάλων πολεμικών πλοίων που θα κάλυπταν την επιχείρηση από απόσταση, μένοντας αθέατα από τον εχθρό. Ο πυρήνας της αποστολής, όμως, ήταν τρία πυρπολικά — πλοία-παγίδες γεμάτα εύφλεκτα υλικά, προορισμένα να αυτοπυρποληθούν πάνω στους στόχους τους. Το ένα το χειριζόταν ο ίδιος ο Κανάρης, το δεύτερο ο Αντώνιος Βώκος και το τρίτο ο Μανώλης Μπούτης.

Μέσα στο σκοτάδι του λιμανιού

Όταν τα πλοία έφτασαν έξω από την Αλεξάνδρεια, ο άνεμος φυσούσε ούριος — ιδανικός για την επίθεση. Υπήρχε όμως ένα πρόβλημα: το λιμάνι ήταν γεμάτο υφάλους, και για να μπει κανείς με ασφάλεια χρειαζόταν πιλότο που να γνωρίζει το πέρασμα. Ο Κανάρης, βλέποντας τη διάταξη των αιγυπτιακών πλοίων και υπολογίζοντας ότι ο ευνοϊκός άνεμος θα προκαλούσε καταστροφή στον στόλο αν χτυπούσε αμέσως, αποφάσισε να μην περιμένει. Το σχέδιο τέθηκε σε εφαρμογή το βράδυ της 29ης προς 30ή Ιουλίου, με το παλιό ημερολόγιο.

Η νύχτα, όμως, δεν κύλησε όπως τη σχεδίασαν. Το πυρπολικό του Κανάρη ξεκίνησε με τόση ορμή, ώστε αποκόπηκε γρήγορα από τα άλλα δύο, τα οποία έχασαν την πορεία μέσα στο σκοτάδι και δεν κατάφεραν να συντονιστούν μαζί του. Χωρίς πιλότο, μέσα σε ένα λιμάνι γεμάτο ξέρες, με τα πληρώματα να παλεύουν να κρατήσουν την πορεία και τον χρόνο να τρέχει επικίνδυνα, η αρχική ορμή της επιχείρησης άρχισε να διαλύεται πριν καν φτάσει στον στόχο της.

Όταν η τύχη αρνείται να συνεργαστεί

Ό,τι δεν κατάφερε να ανατρέψει ο σχεδιασμός, το ανέτρεψε η φύση. Καθώς τα πλοία προσπαθούσαν να συντονιστούν μέσα στο λιμάνι, ο άνεμος που αρχικά ευνοούσε την επίθεση άρχισε να κοπάζει και να αλλάζει κατεύθυνση, στερώντας από τα πυρπολικά την ώθηση που χρειάζονταν για να φτάσουν με ακρίβεια πάνω στα αιγυπτιακά πλοία. Χωρίς τον άνεμο σύμμαχο, χωρίς πιλότο για τα περάσματα και με τον συντονισμό ανάμεσα στα πληρώματα να έχει καταρρεύσει μέσα στη νύχτα, η επιχείρηση έχασε τη μοναδική ευκαιρία που είχε για αιφνιδιασμό.

Ο Κανάρης, μόνος πια με το δικό του πυρπολικό, δεν κατάφερε να ολοκληρώσει την αποστολή όπως τη σχεδίασε. Τα άλλα δύο πυρπολικά, αποκομμένα και αποπροσανατολισμένα, δεν έφτασαν ποτέ στον στόχο τους. Ο αιγυπτιακός στόλος, που για λίγες ώρες βρέθηκε πραγματικά στα πρόθυρα της καταστροφής, γλίτωσε τελικά χάρη σε μια αλυσίδα τυχαίων γεγονότων που κανένα σχέδιο δεν μπορούσε να προβλέψει πλήρως.

Το νόημα μιας αποτυχίας

Η αποστολή της Αλεξάνδρειας δεν κατέγραψε νίκη στα χαρτιά. Ο αιγυπτιακός στόλος συνέχισε να τροφοδοτεί τον Ιμπραήμ, και η Πελοπόννησος θα βίωνε ακόμη σκληρότερους μήνες. Κι όμως, η ιστορία αυτή παραμένει από τις πιο εντυπωσιακές στιγμές του ναυτικού Αγώνα, ακριβώς επειδή δείχνει κάτι που τα εγχειρίδια συχνά παραλείπουν: πόσο κοντά στη γραμμή του απόλυτου ρίσκου κινήθηκαν οι πρωταγωνιστές του 1821, και πόσο συχνά η μοίρα μιας ολόκληρης εκστρατείας κρεμόταν από έναν άνεμο, μια νύχτα, μια στιγμή συντονισμού.

Ο Κανάρης και ο Κριεζής δεν κατάφεραν να κάψουν τον στόλο εκείνο το καλοκαίρι. Κατάφεραν όμως κάτι εξίσου σημαντικό για την ψυχολογία του Αγώνα: απέδειξαν ότι ούτε η καρδιά της αιγυπτιακής ισχύος, η ίδια η Αλεξάνδρεια, δεν ήταν απρόσιτη σε έναν στολίσκο πυρπολικών από την Ύδρα. Και αυτό, ακόμη κι όταν το σχέδιο ναυαγεί, μένει.