Ομήρου Οδύσσεια
Η ωραιότερη ιστορία του κόσμου
Υπάρχουν ιστορίες που διαβάζονται και ιστορίες που κατοικούνται. Η Οδύσσεια ανήκει αναμφίβολα στη δεύτερη κατηγορία. Εδώ και σχεδόν δύο χιλιάδες οκτακόσια χρόνια, ένας τυφλός -κατά την παράδοση- αοιδός συνέθεσε το ταξίδι ενός ανθρώπου που θέλει απλώς να γυρίσει σπίτι του, και δημιούργησε χωρίς να το ξέρει τον πρώτο, τον πληρέστερο και τον πιο διαχρονικό μύθο της ανθρωπότητας για την περιπέτεια, τη νοσταλγία και την επιμονή.
Ένα ταξίδι, χίλιες ιστορίες μέσα σε μία
Η υπόθεση φαίνεται απλή: ο Οδυσσέας, βασιλιάς της Ιθάκης, προσπαθεί να γυρίσει στην πατρίδα του μετά τον Τρωικό πόλεμο. Δέκα χρόνια πολέμησε στην Τροία· άλλα δέκα χρειάζεται για να διανύσει μια απόσταση που κανονικά θα έπαιρνε λίγες εβδομάδες. Ανάμεσα σε αυτά τα δύο σημεία -την Τροία και την Ιθάκη- χωράει, όμως, ολόκληρος ο κόσμος: Κύκλωπες και Σειρήνες, ο κάτω κόσμος και το νησί του Ήλιου, η μάγισσα Κίρκη και η νύμφη Καλυψώ, ναυάγια, θύελλες, απώλειες συντρόφων, δοκιμασίες που φαίνονται ατελείωτες.
Το εντυπωσιακό είναι πως ο Όμηρος δεν αφηγείται τη ιστορία γραμμικά. Ξεκινά σχεδόν στο τέλος, με τον Οδυσσέα αιχμάλωτο του πόθου της Καλυψώς, και αφήνει τον ίδιο τον ήρωα να διηγηθεί τις περιπέτειές του σε ένα συμπόσιο, σαν να κάθεται δίπλα μας και να μας τις λέει ο ίδιος. Είναι μια αφηγηματική τεχνική τόσο προχωρημένη, που θα τη συναντήσουμε ξανά μόνο αιώνες αργότερα στη λογοτεχνία.
Ο Οδυσσέας: ο πρώτος πολυδιάστατος ήρωας
Ο Αχιλλέας της Ιλιάδας είναι η δύναμη· ο Οδυσσέας είναι το μυαλό. Δεν νικά με τη ρώμη του αλλά με την εξυπνάδα του -το Δούρειο Ίππο τον σκέφτηκε εκείνος-, με την υπομονή του, με την ικανότητά του να προσαρμόζεται. Είναι πολύτροπος, όπως τον αποκαλεί ο ίδιος ο ποιητής στον πρώτο κιόλας στίχο: πολύπλευρος, με πολλούς τρόπους. Ψεύδεται όταν χρειάζεται, κλαίει όταν πονάει, φοβάται, αγαπά, θυμώνει. Δεν είναι θεός ούτε ημίθεος αλλά άνθρωπος, με όλες τις αντιφάσεις που αυτό συνεπάγεται -κι ίσως γι' αυτό τον αναγνωρίζουμε τόσο εύκολα, ακόμα και σήμερα.
Η Πηνελόπη και η άλλη πλευρά του νόστου
Ενώ ο Οδυσσέας περιπλανιέται, στην Ιθάκη η Πηνελόπη διεξάγει τη δική της, εξίσου επική, μάχη. Πολιορκημένη από τους μνηστήρες που θέλουν να πάρουν τον θρόνο και το χέρι της, επινοεί το περίφημο τέχνασμα του υφαντού: υφαίνει τη μέρα το σάβανο του πεθερού της Λαέρτη και το ξηλώνει τη νύχτα, κερδίζοντας χρόνο. Είναι μια εικόνα τόσο δυνατή που έχει γίνει σύμβολο από μόνη της -η υπομονετική, ευφυής αντίσταση απέναντι σε μια κατάσταση που δεν μπορεί να ελέγξει άμεσα.
Γιατί «νόστος»
Η λέξη νόστος -η επιστροφή στην πατρίδα- έδωσε στα ελληνικά τη λέξη νοσταλγία: τον πόνο (άλγος) της επιστροφής. Η Οδύσσεια είναι, ουσιαστικά, το πρώτο μεγάλο κείμενο που εξερευνά αυτό το συναίσθημα σε όλο του το βάθος -τι σημαίνει να λαχταράς έναν τόπο, έναν άνθρωπο, μια ζωή που άφησες πίσω.
Γιατί μας μιλάει ακόμα
Η Οδύσσεια δεν είναι απλώς μια περιπετειώδης αφήγηση με τέρατα και θεούς. Είναι μια διαλογισμός πάνω σε ερωτήματα που δεν έχουν πάψει ποτέ να μας απασχολούν:
- Τι σημαίνει «σπίτι» -όχι μόνο ένας τόπος, αλλά οι άνθρωποι και η ταυτότητα που μας περιμένουν εκεί.
- Πόσο αλλάζει κανείς όταν ταξιδεύει, όταν υποφέρει, όταν επιβιώνει· ο Οδυσσέας που επιστρέφει δεν είναι ο ίδιος που έφυγε.
- Η αξία της υπομονής απέναντι στην ευκολία -η Πηνελόπη περιμένει, ο Οδυσσέας αντέχει, ο γιος τους Τηλέμαχος ωριμάζει.
- Η δύναμη της αφήγησης -ο Οδυσσέας σώζεται συχνά όχι με τα όπλα αλλά με τα λόγια, με το να λέει τη σωστή ιστορία τη σωστή στιγμή.
Από τον Τζέιμς Τζόις που έγραψε ολόκληρο το «Ulysses» εμπνευσμένος από ένα μονάχα εικοσιτετράωρο, μέχρι αμέτρητες ταινίες, τραγούδια και εκφράσεις της καθημερινής μας γλώσσας -«οδύσσεια» λέμε πια κάθε δύσκολο και μακρύ ταξίδι-, το έπος του Ομήρου συνεχίζει να αναπαράγεται, να μεταφράζεται, να ξαναδιαβάζεται. Δεν είναι απλώς παλιό· είναι διαχρονικό, κάτι εντελώς διαφορετικό.
Μια ιστορία που ανήκει σε όλους
Ίσως αυτό είναι το πραγματικό θαύμα της Οδύσσειας: γράφτηκε για ένα κοινό που πίστευε στους Κύκλωπες και τις Σειρήνες, όμως μιλά εξίσου καθαρά σε εμάς που ξέρουμε πως αυτά τα τέρατα δεν υπήρξαν ποτέ κυριολεκτικά. Γιατί, τελικά, οι Σειρήνες, ο Κύκλωπας, η Κίρκη είναι μεταφορές για κάτι πολύ πιο ανθρώπινο: τους πειρασμούς που μας κρατούν μακριά από αυτό που πραγματικά θέλουμε, τα εμπόδια που μας δοκιμάζουν, τις στιγμές που ξεχνάμε ποιοι είμαστε. Και το ταξίδι για να ξαναβρούμε τον δρόμο μας είναι μια ιστορία που ο καθένας μας, με τον τρόπο του, ζει.
«Οὐδὲν γλύκιον ἧς πατρίδος» — τίποτα δεν είναι γλυκύτερο από την πατρίδα.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου