Το βασιλικό διάταγμα που «έσβησε» πρώτο το τσιγάρο στην Ελλάδα

Στις 31 Ιουλίου 1856, ο βασιλιάς Όθωνας υπέγραψε ένα διάταγμα που, χωρίς να το γνωρίζει, θα καταγραφόταν στην ιστορία ως ένα από τα πρώτα θεσμικά κείμενα στον κόσμο που περιόριζαν το κάπνισμα σε δημόσιους χώρους. Η αφορμή δεν ήταν η υγεία των πολιτών — ήταν κάτι πολύ πιο πεζό και πρακτικό: ο κίνδυνος πυρκαγιάς.

Στα μέσα του 19ου αιώνα, το κάπνισμα ήταν συνήθεια ευρέως διαδεδομένη και σχεδόν αδιανόητο να αμφισβητηθεί δημόσια. Στα δημόσια γραφεία και καταστήματα του νεοσύστατου ελληνικού κράτους, υπάλληλοι και πολίτες κάπνιζαν ελεύθερα ανάμεσα σε χαρτιά, ξύλινα έπιπλα και λυχνάρια λαδιού — ένα περιβάλλον όπου η φωτιά αποτελούσε πραγματική και καθημερινή απειλή. Ήταν αυτός ακριβώς ο πρακτικός κίνδυνος, και όχι κάποια πρώιμη αντίληψη περί δημόσιας υγείας, που οδήγησε τον Όθωνα, σε συνεννόηση με τον Υπουργό Εσωτερικών, να υπογράψει το σχετικό διάταγμα.

Το κείμενο, δημοσιευμένο στην Εφημερίδα της Κυβερνήσεως, απαγόρευε ρητά το κάπνισμα τόσο στους υπαλλήλους όσο και στους πολίτες που προσέρχονταν σε δημόσιες υπηρεσίες και καταστήματα. Επρόκειτο για μια αξιοσημείωτα σύγχρονη ρύθμιση για την εποχή της: μια απαγόρευση σε κλειστό δημόσιο χώρο, με νομική ισχύ, σε μια περίοδο που κανένα ανάλογο θεσμικό πλαίσιο δεν υπήρχε σχεδόν πουθενά αλλού στον κόσμο.

Το διάταγμα δεν είχε μακρά ζωή. Παρέμεινε σε ισχύ για περίπου επτά χρόνια, ώσπου η έκπτωση του Όθωνα από τον θρόνο το 1862 έφερε αλλαγές και στη σχετική νομοθεσία. Η ιστορική του σημασία, ωστόσο, παραμένει: η Ελλάδα κατέγραψε, σχεδόν κατά τύχη, μια πρωτοπορία που θα ξαναθυμηθεί μόλις πολύ αργότερα.

Ο πλήρης αντικαπνιστικός νόμος, όπως τον γνωρίζουμε σήμερα, θεσπίστηκε στην Ελλάδα μόλις την 1η Σεπτεμβρίου 2010 — σχεδόν δύο αιώνες μετά το πρώτο βήμα του Όθωνα. Η ειρωνεία δεν πέρασε απαρατήρητη: η χώρα που πρωτοπόρησε θεσμικά τον 19ο αιώνα, βρέθηκε τον 21ο ανάμεσα στις χώρες με τα υψηλότερα ποσοστά καπνιστών στη Δυτική Ευρώπη.