Η Δολοφονία του Ίωνα Δραγούμη: Τα Ιουλιανά που Σημάδεψαν τον Εθνικό Διχασμό

Στη συμβολή δύο δρόμων της Αθήνας, εκεί όπου σήμερα υψώνεται το ξενοδοχείο Χίλτον, στέκεται μια αόρατη πλάκα μνήμης. Δεν τη βλέπει κανείς, γιατί δεν υπάρχει σε πέτρα· υπάρχει μόνο στην ιστορική συνείδηση όσων θυμούνται τι συνέβη εκεί, στη συμβολή των τότε οδών Κηφισίας και Παπαδιαμαντοπούλου, τα ξημερώματα της 31ης Ιουλίου του 1920. Εκεί έπεσε νεκρός, από σφαίρες βενιζελικών αξιωματικών, ο Ίων Δραγούμης — διπλωμάτης, στοχαστής, συγγραφέας, ένας από τους πιο σύνθετους και προφητικούς πολιτικούς νόες της γενιάς του.

Η σκιά του Παρισιού

Η αφορμή είχε δοθεί την προηγούμενη ημέρα, χιλιόμετρα μακριά, στο σιδηροδρομικό σταθμό της Λυών στο Παρίσι. Εκεί, στις 30 Ιουλίου 1920, δύο απότακτοι αξιωματικοί επιχείρησαν να δολοφονήσουν τον πρωθυπουργό Ελευθέριο Βενιζέλο, ο οποίος τραυματίστηκε αλλά επέζησε. Η είδηση, όταν έφτασε στην Αθήνα το μεσημέρι της επόμενης ημέρας, ήρθε αλλοιωμένη: κυκλοφόρησε ως θανάσιμη δολοφονία. Ο σπινθήρας αυτός πυροδότησε ένα κύμα αυθόρμητης, οργανωμένης και εν πολλοίς ανεξέλεγκτης βίας εναντίον γνωστών αντιβενιζελικών, βίας που έμεινε στην ιστορία με το όνομα «Ιουλιανά».

Στους δρόμους της πρωτεύουσας, οπαδοί του Βενιζέλου και μέλη ενόπλων σωμάτων ασφαλείας στράφηκαν εναντίον όσων θεωρούνταν εχθροί του καθεστώτος. Σπίτια λεηλατήθηκαν, εφημερίδες δέχθηκαν επιθέσεις, άνθρωποι ξυλοκοπήθηκαν στο δρόμο. Στο επίκεντρο αυτής της δίνης βρέθηκε ο Ίων Δραγούμης, μια από τις πιο εμβληματικές μορφές της αντιπολίτευσης.

Ο άνθρωπος πίσω από το όνομα

Γεννημένος στην Αθήνα το 1878, με ρίζες από το Βογατσικό της Καστοριάς και γιος του πρωθυπουργού Στέφανου Δραγούμη, ο Ίων Δραγούμης δεν υπήρξε ποτέ συμβατικός πολιτικός. Διπλωμάτης στην υπηρεσία του υπουργείου Εξωτερικών, πρωτεργάτης του Μακεδονικού Αγώνα, θεωρητικός μιας ιδιότυπης εκδοχής του εθνικισμού που άγγιζε τον μυστικισμό, συγγραφέας δοκιμίων και πεζογραφημάτων που ακόμη διαβάζονται. Μαζί με τον Περικλή Γιαννόπουλο και τον Αθανάσιο Σουλιώτη-Νικολαΐδη, διαμόρφωσε ένα ρεύμα σκέψης που αναζητούσε την ελληνική ταυτότητα πέρα από τις δυτικές συνταγές του κοινοβουλευτισμού.

Πολιτικά, στάθηκε σταθερά απέναντι στον Βενιζέλο, αμφισβητώντας τόσο τις μεθόδους όσο και την κατεύθυνση της πολιτικής του, ιδίως στο ζήτημα της συμμαχίας με την Αντάντ και της εμπλοκής της Ελλάδας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η αντιπαράθεση αυτή, στο πλαίσιο του βαθύτερου Εθνικού Διχασμού που είχε σχίσει στα δύο την ελληνική κοινωνία, τον είχε καταστήσει στόχο.

Η τελευταία ημέρα

Όταν έφτασε η -παραποιημένη- είδηση από το Παρίσι, ο Δραγούμης κατάλαβε αμέσως τον κίνδυνο που διέτρεχαν όσοι ταυτίζονταν δημόσια με την αντιπολίτευση. Πρώτη του σκέψη ήταν η ηθοποιός Μαρίκα Κοτοπούλη, με την οποία τον συνέδεε μακρόχρονη σχέση από το 1908 και μετά την οποία είχε εγκαταλείψει τη σχέση του με την Πηνελόπη Δέλτα. Φοβούμενος αντίποινα εξαιτίας των πολιτικών της φρονημάτων, την οδήγησε ο ίδιος στο σπίτι της στην Κηφισιά, θέτοντας την ασφάλειά της πάνω από τη δική του.

Αντί να κρυφτεί, επέλεξε να επιστρέψει στα γραφεία της εφημερίδας του στο κέντρο της Αθήνας, θεωρώντας καθήκον του να επιμεληθεί την επόμενη έκδοση, ως ένα από τα ηγετικά στελέχη της αντιπολίτευσης. Ήταν μια απόφαση τιμής — και αποδείχθηκε μοιραία.

Στην πορεία του, στη διασταύρωση της τότε λεωφόρου Κηφισίας (σημερινής Βασιλίσσης Σοφίας) με την οδό Παπαδιαμαντοπούλου, τον συνέλαβε ένα ένοπλο σώμα ασφαλείας συνδεδεμένο με την προσωπική φρουρά του Βενιζέλου. Λίγο αργότερα, στο ίδιο σημείο, τον εκτέλεσαν.

Ο αντίκτυπος

Η δολοφονία συγκλόνισε το πανελλήνιο. Ακόμη και πολιτικοί αντίπαλοί του αναγνώρισαν το μέγεθος της αδικίας. Ο ίδιος ο Βενιζέλος, όταν πληροφορήθηκε το έγκλημα, φέρεται να ταράχθηκε βαθιά και έσπευσε να στείλει συλλυπητήριο τηλεγράφημα στον πατέρα του θύματος, τον πρώην πρωθυπουργό Στέφανο Δραγούμη — παρά την πολιτική έχθρα που τους χώριζε. Η μνήμη του γεγονότος τον ακολούθησε, λέγεται, για χρόνια, και μερίμνησε προσωπικά ώστε να ερευνηθεί η υπόθεση.

Ο ποιητής Κωστής Παλαμάς, από τις στήλες της «Καθημερινής», αφιέρωσε στον Δραγούμη μια νεκρική ωδή που έμεινε στη λογοτεχνική μνήμη ως ένα από τα πιο συγκινητικά κείμενα εκείνης της εποχής, συνδέοντας τη μορφή του νεκρού με μια λευκή, καθαρή εικόνα της ίδιας της πατρίδας.

Ένα σύμβολο του Διχασμού

Ο θάνατος του Ίωνα Δραγούμη δεν ήταν απλώς η απώλεια ενός πολιτικού αντιπάλου· έγινε σύμβολο του πόσο βαθιά και επικίνδυνα είχε φτάσει ο εθνικός διχασμός στην ελληνική κοινωνία της εποχής. Δύο παρατάξεις, δύο οράματα για το μέλλον της χώρας, είχαν φτάσει στο σημείο να λύνουν τις διαφορές τους με το όπλο, στους δρόμους της ίδιας της πρωτεύουσας. Ένα εκατόν τόσα χρόνια αργότερα, η ιστορία του Δραγούμη παραμένει μια υπενθύμιση για το πόσο εύθραυστη μπορεί να γίνει η πολιτική συνύπαρξη όταν η αντιπαλότητα μετατρέπεται σε μίσος.

Σήμερα, στο σημείο όπου έπεσε, δεν υπάρχει επίσημο μνημείο. Υπάρχει όμως η μνήμη — στα βιβλία ιστορίας, στους στίχους του Παλαμά, και σε κάθε αναφορά «σαν σήμερα» που θυμίζει πως η δημοκρατία δεν είναι ποτέ δεδομένη.

— anexitilo.net, Ιστορική Ομάδα