Δεν είναι πια σπάνιο περιστατικό. Κάθε καλοκαίρι, από την Κρήτη μέχρι τη Βουλιαγμένη, όλο και περισσότεροι λουόμενοι νιώθουν ένα απροσδόκητο τσίμπημα στο πόδι μέσα στη θάλασσα. Ο υπαίτιος έχει όνομα: λαγοκέφαλος. Ένα ψάρι που δεν ανήκε ποτέ στη Μεσόγειο, αλλά που τα τελευταία χρόνια έχει εγκατασταθεί μόνιμα σε αυτήν, αλλάζοντας τους κανόνες του παιχνιδιού για κολυμβητές και ψαράδες.
Ο Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός, βλέποντας τον πληθυσμό του να πολλαπλασιάζεται, αποφάσισε να μιλήσει καθαρά: το δάγκωμα του λαγοκέφαλου δεν μεταφέρει δηλητήριο, όμως τα δόντια του —σκληρά, ενωμένα σε ράμφος— μπορούν να ανοίξουν ένα τραύμα που αιμορραγεί έντονα. Το ίδιο το ψάρι, αντίθετα, είναι εξαιρετικά επικίνδυνο αν καταλήξει στο πιάτο: κουβαλάει τετροδοτοξίνη, μία από τις ισχυρότερες νευροτοξίνες της φύσης, διάσπαρτη σε όλο του το σώμα — γι' αυτό και κανένα κομμάτι του δεν θεωρείται ασφαλές για κατανάλωση.
🩹 Οι οδηγίες πρώτων βοηθειών του Ερυθρού Σταυρού
- Καθάρισε αμέσως το τραύμα με άφθονο τρεχούμενο νερό και σαπούνι. Απόφυγε τοπικά αντισηπτικά αν δεν σου τα έχει υποδείξει γιατρός.
- Σταμάτησε την αιμορραγία με σταθερή πίεση, χρησιμοποιώντας καθαρές γάζες ή ύφασμα. Αν η αιμορραγία είναι έντονη, κράτα το μέλος ψηλά και συνέχισε την πίεση αδιάκοπα.
- Πήγαινε οπωσδήποτε σε γιατρό. Το τραύμα συχνά χρειάζεται αντιτετανικό ορό και, αν είναι βαθύ, ράμματα.
- Σε απομονωμένη παραλία ή έντονη αιμορραγία, κάλεσε αμέσως το ΕΚΑΒ στο 166 ή το 112, παρέχοντας πρώτες βοήθειες μέχρι να φτάσει βοήθεια.
Μια εισβολή που κρατά πάνω από μία δεκαετία
Η παρουσία του λαγοκέφαλου στις ελληνικές θάλασσες δεν είναι καινούργια — καταγράφεται από το 2013. Αυτό που έχει αλλάξει είναι η ένταση: οι αναφορές επιθέσεων σε λουόμενους πολλαπλασιάζονται, και πλέον φτάνουν ακόμα και σε ακτές της Αττικής. Από την Κρήτη και τα Δωδεκάνησα ως τη Σαρωνίδα, το Καβούρι, τη Βούλα, τη Βάρη και τη Βουλιαγμένη, όλο και περισσότεροι κολυμβητές αναφέρουν ότι δέχτηκαν χτύπημα, δάγκωμα, ακόμα και «καταδίωξη» από το ψάρι.
Οι πιο πρόσφατες καταγγελίες έρχονται από την Παλαιά Φώκαια, τη Σαρωνίδα και τη Βάρκιζα. Το προηγούμενο Σάββατο, ένας λουόμενος στη Βάρκιζα τραυματίστηκε στην κνήμη από δάγκωμα λαγοκέφαλου — και τα σημεία που κολύμπησε είχαν βάθος μόλις 20 πόντους. Έχουν καταγραφεί ακόμα και δαγκώματα σε ευαίσθητα σημεία του σώματος, με κάποιες περιπτώσεις να καταλήγουν σε νοσοκομείο, όπως στο Ασκληπιείο Βούλας. Πολλά μικρότερα περιστατικά, όπως εκτιμάται, δεν καταγράφονται καν.
Πώς έφτασε ένα ξένο ψάρι στις δικές μας θάλασσες
Το επιστημονικό του όνομα είναι Lagocephalus sceleratus, και η καταγωγή του βρίσκεται πολύ μακριά: στον Ινδικό και τον Ειρηνικό Ωκεανό, κυρίως στην Ερυθρά Θάλασσα. Το «διαβατήριο» που του άνοιξε τον δρόμο για τη Μεσόγειο ήταν η εκβάθυνση της Διώρυγας του Σουέζ το 2001 και η περαιτέρω διεύρυνσή της το 2015. Από εκεί και πέρα, η άνοδος της θερμοκρασίας των νερών και η υπεραλίευση —που αποδεκάτισε τους φυσικούς του ανταγωνιστές— του άνοιξαν τον δρόμο να εξαπλωθεί ανεμπόδιστα.
Ζει σε βάθος έως 100 μέτρα, προτιμώντας τα ρηχά παράκτια νερά, και έχει προτίμηση στις ζεστές θάλασσες — γι' αυτό και η Κρήτη αντιμετωπίζει το μεγαλύτερο πρόβλημα. Ωστόσο έχει πλέον απλωθεί σχεδόν παντού: Θεσσαλονίκη, Αλεξανδρούπολη, Πελοπόννησος, Εύβοια, Αττική, Ρόδος, Σέριφος, Λήμνος, Κέρκυρα.
Ανήκει στην οικογένεια των τετραοδοντίδων (τα γνωστά puffer fish που φουσκώνουν όταν νιώσουν κίνδυνο) και διαθέτει τέσσερα δόντια σχήματος ράμφους, αρκετά κοφτερά ώστε να λειτουργούν σαν ξυράφι. Στο εσωτερικό του κρύβει την τετροδοτοξίνη — μια τοξίνη τόσο ισχυρή που, αν καταναλωθεί, μπορεί να οδηγήσει σε επώδυνο θάνατο. Μέχρι πέρυσι είχαν καταγραφεί παγκοσμίως 28 επιθέσεις, ορισμένες με ακρωτηριασμό δακτύλων, εκ των οποίων μόνο μία στην Ελλάδα· έκτοτε, τα περιστατικά δαγκωμάτων στη νησιωτική Ελλάδα και στην Αττική έχουν πολλαπλασιαστεί.
Το ψάρι που άδειασε το «ΑΤΜ» των ψαράδων
Χωρίς φυσικούς εχθρούς, ο λαγοκέφαλος τρώει σχεδόν τα πάντα: γαρίδες, καβούρια, αυγά κεφαλόποδων, καλαμάρια, ενώ έχει ιδιαίτερη αδυναμία σε σουπιές, χταπόδια και λυθρίνια. Είναι τόσο αχόρταγος που καταστρέφει δίχτυα και εξοπλισμό, ακόμα και τα ίδια τα αγκίστρια. Περιοχές του Σαρωνικού που οι ψαράδες αποκαλούσαν χαϊδευτικά «ΑΤΜ», λόγω των πλούσιων αλιευμάτων τους, είναι σήμερα σχεδόν άδειες — με μοναδικούς κατοίκους τους λαγοκέφαλους.
(ΕΛΚΕΘΕ)
Το οικονομικό πλήγμα στην αλιεία είναι τόσο σοβαρό, που η ελληνική κυβέρνηση εξετάζει σοβαρά να «επικηρύξει» το ψάρι, επιδοτώντας τους ψαράδες με 6 ευρώ το κιλό ως κίνητρο αλίευσης — πρόγραμμα που έχει ήδη δοκιμαστεί πιλοτικά σε Κρήτη και Δωδεκάνησα. Παρόμοιο μοντέλο εφαρμόζει και η Κύπρος, όπου η επιδότηση ανέβηκε από τα 3 στα 4,8 ευρώ το κιλό, με στόχο την αλίευση 125 τόνων. Επιδοτήσεις δίνει και η Τουρκία, ενώ πανεπιστήμια εκεί αλλά και στην Αίγυπτο μελετούν την ίδια την τοξίνη — μήπως τελικά μπορεί να αξιοποιηθεί.
Στην Ελλάδα, το ευρωπαϊκό ερευνητικό πρόγραμμα «Lagomeal» πάει το θέμα ένα βήμα παραπέρα: ερευνητές του ΕΛΚΕΘΕ, σε συνεργασία με το «Δημόκριτος» και το IMBBC HCMR, φέρονται να έχουν βρει τρόπο να αφαιρέσουν την τετροδοτοξίνη από το ψάρι, ώστε να παραχθεί από αυτό ασφαλές ιχθυάλευρο για ζωοτροφές.
Μια ισορροπία 3.500 ετών που διαταράσσεται
Η Αναστασία Μήλιου, διευθύντρια έρευνας στο Ινστιτούτο Θαλάσσιας Προστασίας «Αρχιπέλαγος», βλέπει το ζήτημα από μια πιο μακρόπνοη οπτική. Κατά τη γνώμη της, το πρόβλημα δεν είναι μόνο τα δαγκώματα και ο φόβος στις παραλίες, αλλά το γεγονός ότι το Αιγαίο διατηρούσε επί 3.500 χρόνια σχεδόν τα ίδια είδη ψαριών — τα ίδια που έτρωγαν και οι πρόγονοί μας. Αυτή η ισορροπία, λέει, ανατρέπεται βίαια τώρα, με την ανθρώπινη επέμβαση να παίζει τον κύριο ρόλο.
Σύμφωνα με τη Μήλιου, η αποσταθεροποίηση των ελληνικών θαλασσών δεν οφείλεται μόνο στην κλιματική αλλαγή, αλλά κυρίως σε ανθρωπογενείς παράγοντες: την ανεξέλεγκτη ναυτιλιακή κίνηση, με έρματα πλοίων που αδειάζουν χωρίς έλεγχο σε νέες θάλασσες, και πάνω απ' όλα την υπεραλίευση.
Τα καλά νέα είναι ότι η φύση αρχίζει, αργά, να βρίσκει τρόπους αντίδρασης. Τα πρώτα χρόνια, η μόνη γνωστή περίπτωση κατανάλωσης λαγοκέφαλου από άλλο είδος αφορούσε μία χελώνα καρέτα-καρέτα — ζώα που, δυστυχώς, συχνά αποθαρρύνονται να πλησιάζουν παράκτιες ή αλιευτικές περιοχές από άγνοια, φόβο ή και κακία των ανθρώπων. Σήμερα γνωρίζουμε πως ανάμεσα στους φυσικούς εχθρούς του λαγοκέφαλου βρίσκονται ο ροφός, ο ξιφίας, ο καρχαρίας, αλλά και η ζαργάνα.
Η πρόταση της ερευνήτριας δεν σταματά στην αλιεία-εκδίκηση. Αντί να επιδοτείται μόνο το κυνήγι του λαγοκέφαλου, προτείνει να επιδοτηθεί και η αποχή των ψαράδων από την αλιεία για κάποιο διάστημα, ώστε η θάλασσα να πάρει «ανάσα» και να ξαναχτιστούν οι πληθυσμοί των ειδών που θα μπορούσαν φυσικά να συγκρατήσουν τον εισβολέα. Είναι, όπως σημειώνει, εντυπωσιακό το ότι από τα περίπου 15.000 είδη ψαριών της Μεσογείου, πάνω από 1.000 είναι πλέον «εισβολείς» — ξενικά είδη που δεν ανήκαν ποτέ εδώ.
Πηγή στοιχείων: Ελληνικός Ερυθρός Σταυρός, ΕΛΚΕΘΕ, Ινστιτούτο «Αρχιπέλαγος».
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου