Το Καθεστώς της 4ης Αυγούστου
Στις 4 Αυγούστου 1936, ο πρωθυπουργός Ιωάννης Μεταξάς, με τη συγκατάθεση του βασιλιά Γεωργίου Β', ανέστειλε βασικά άρθρα του Συντάγματος και επέβαλε δικτατορικό καθεστώς που θα έμενε στην Ιστορία με το όνομα «Καθεστώς της 4ης Αυγούστου». Ένα καθεστώς που θα κυβερνούσε την Ελλάδα για σχεδόν πέντε χρόνια, ώς τον θάνατο του Μεταξά τον Ιανουάριο του 1941.
Η Ελλάδα πριν τη 4η Αυγούστου
Ο ελληνικός Μεσοπόλεμος ήταν μια περίοδος βαθιάς πολιτικής αστάθειας. Η Μικρασιατική Καταστροφή του 1922, η προσφυγιά, το αδιέξοδο του Διχασμού ανάμεσα σε βενιζελικούς και αντιβενιζελικούς, καθώς και η παλινόρθωση της βασιλείας το 1935 είχαν αφήσει τη χώρα εξουθενωμένη. Στρατιωτικά πραξικοπήματα, ανατροπές κυβερνήσεων και εκλογικές αναμετρήσεις διαδέχονταν η μία την άλλη, χωρίς καμία κυβέρνηση να μπορεί να σταθεροποιήσει την κατάσταση.
Στις εκλογές του Ιανουαρίου 1936, κανένα κόμμα δεν εξασφάλισε αυτοδύναμη πλειοψηφία, ενώ το Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδας αναδείχθηκε ρυθμιστής της κοινοβουλευτικής ισορροπίας. Ο φόβος μιας συνεργασίας φιλελεύθερων με κομμουνιστές, σε συνδυασμό με έντονη εργατική κινητοποίηση (κορυφαία στιγμή το αιματηρό Μάη του '36 στη Θεσσαλονίκη), δημιούργησε κλίμα κρίσης που πολλοί στον πολιτικό και βασιλικό κύκλο θεώρησαν απειλητικό.
Ο Ιωάννης Μεταξάς αναλαμβάνει την εξουσία
Μέσα σε αυτό το κλίμα, ο Γεώργιος Β' ανέθεσε την πρωθυπουργία στον Ιωάννη Μεταξά, στρατιωτικό και πολιτικό με μακρά καριέρα, γνωστό για τις αυταρχικές και αντικοινοβουλευτικές του πεποιθήσεις. Η κυβέρνηση Μεταξά έλαβε ψήφο εμπιστοσύνης από τη Βουλή, όμως η σύγκλησή της αναβλήθηκε επανειλημμένα υπό το πρόσχημα της αντιμετώπισης απεργιακών κινητοποιήσεων.
- Ο Μεταξάς επικαλέστηκε τον κίνδυνο κομμουνιστικής ανατροπής και κοινωνικής αναταραχής.
- Ζήτησε από τον Γεώργιο Β' την αναστολή συγκεκριμένων άρθρων του Συντάγματος του 1911/1935.
- Ο βασιλιάς συναίνεσε, υπογράφοντας το σχετικό διάταγμα.
- Η Βουλή διαλύθηκε επ' αόριστον, χωρίς προκήρυξη νέων εκλογών.
Με βασιλικό διάταγμα, ανεστάλησαν άρθρα του Συντάγματος που αφορούσαν, μεταξύ άλλων, την προσωπική ελευθερία, την ελευθερία του Τύπου, το απαραβίαστο της κατοικίας και το δικαίωμα του συνέρχεσθαι. Η κοινοβουλευτική ζωή της χώρας τερματίστηκε απότομα, χωρίς ένοπλη σύγκρουση και χωρίς ουσιαστική λαϊκή αντίδραση — στοιχείο που πολλοί ιστορικοί αποδίδουν στην κόπωση του κόσμου από τη διαρκή πολιτική αστάθεια.
Το ιδεολογικό πρόσημο: ο «Τρίτος Ελληνικός Πολιτισμός»
Ο Μεταξάς δεν αρκέστηκε σε μια απλή στρατιωτική δικτατορία ανάγκης. Επιχείρησε να προσδώσει στο καθεστώς του ιδεολογικό περιεχόμενο, οικοδομώντας την αφήγηση του «Τρίτου Ελληνικού Πολιτισμού» — μετά τον αρχαίο και τον βυζαντινό. Ιδρύθηκε η Εθνική Οργάνωση Νεολαίας (ΕΟΝ), επιβλήθηκε αυστηρή λογοκρισία στον Τύπο, στα βιβλία και στην τέχνη, ενώ αναπτύχθηκε έντονη προπαγάνδα με στοιχεία εθνικιστικού και αντικομμουνιστικού λόγου, επηρεασμένη σε αρκετά σημεία από τα φασιστικά καθεστώτα της εποχής στην Ιταλία και τη Γερμανία, χωρίς ωστόσο να ταυτίζεται πλήρως μαζί τους.
- Διάλυση των πολιτικών κομμάτων και απαγόρευση της συνδικαλιστικής δράσης.
- Λογοκρισία Τύπου και αποστολή αντιφρονούντων σε εξορία ή φυλάκιση.
- Ίδρυση της Εθνικής Οργάνωσης Νεολαίας (ΕΟΝ) για την ιδεολογική διαπαιδαγώγηση των νέων.
- Κοινωνικές μεταρρυθμίσεις: εργατική νομοθεσία, ίδρυση ΙΚΑ, δημόσια έργα.
- Ενίσχυση των ενόπλων δυνάμεων και οχύρωση των βορείων συνόρων («Γραμμή Μεταξά»).
Μια αντιφατική κληρονομιά
Η ιστορική αποτίμηση του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου παραμένει έως σήμερα αντικείμενο συζήτησης. Από τη μία πλευρά, πρόκειται αναμφισβήτητα για δικτατορία που κατέλυσε τους θεσμούς, κατέστειλε βίαια κάθε αντίθετη φωνή —ιδίως τον κομμουνιστικό και τον συνδικαλιστικό χώρο— και λειτούργησε με λογοκρισία και αστυνόκρατο τρόπο. Από την άλλη, το καθεστώς εφάρμοσε μέτρα κοινωνικής πολιτικής πρωτοποριακά για την εποχή του, ενώ ο ίδιος ο Μεταξάς συνδέθηκε αργότερα, μέσω του «όχι» στο ιταλικό τελεσίγραφο τον Οκτώβριο του 1940, με μια στιγμή εθνικής ενότητας που υπερέβη τις ιδεολογικές διαιρέσεις της δικτατορίας.
Το καθεστώς της 4ης Αυγούστου παραμένει έτσι ένα από τα πιο σύνθετα κεφάλαια της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας: μια δικτατορία που γεννήθηκε μέσα από τα ίδια τα θεσμικά κενά του Μεσοπολέμου, με τη σιωπηρή —και ενεργή— συναίνεση του θρόνου, και που η μνήμη της παραμένει μοιρασμένη ανάμεσα στην καταστολή και στη σκιά του Ελληνοϊταλικού Πολέμου που ακολούθησε λίγο αργότερα.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου