Ιστορία · Επτάνησα
Η Επανάσταση των Ποπολάρων στη Ζάκυνθο
Όταν η φωτιά έσβησε τέσσερις αιώνες αριστοκρατίας
Ήταν καλοκαίρι του 1797 όταν η μικρή, φιλόμουση Ζάκυνθος έζησε μία από τις πιο συμβολικές στιγμές της νεότερης ιστορίας της. Στην καρδιά της πόλης, στην τριγωνική πλατεία του Αγίου Μάρκου —τον γνωστό «Πλατύφορο»— χιλιάδες κάτοικοι συγκεντρώθηκαν όχι για να προσευχηθούν ούτε για να εμπορευτούν, αλλά για να κάψουν δημόσια το πιο φοβισμένο βιβλίο του νησιού: τη Χρυσή Βίβλο, το «Libro d'Oro» των ευγενών.
Το βιβλίο που χώριζε τους ανθρώπους σε τάξεις
Από το 1582 η ζακυνθινή κοινωνία λειτουργούσε με έναν αυστηρό, καταγεγραμμένο διαχωρισμό. Σε έναν επίσημο κατάλογο, επικυρωμένο και από τις βενετικές αρχές, καταγράφονταν τα ονόματα των οικογενειών που ανήκαν στην τάξη των ευγενών —των μόνων που είχαν πρόσβαση σε αξιώματα, σε πολιτικά δικαιώματα, σε εξουσία. Αυτός ο κατάλογος ήταν η Χρυσή Βίβλος. Όσοι δεν βρίσκονταν μέσα σε αυτήν παρέμεναν ποπολάροι: λαός δίχως φωνή, όσο κι αν πλούτιζε, όσο κι αν μόρφωνε τα παιδιά του, όσο κι αν συνέβαλλε στην ίδια την οικονομία του νησιού.
Η δυσαρέσκεια αυτή δεν ήταν καινούρια. Ήδη το 1646 είχε ξεσπάσει το πρώτο «Ρεμπελιό των Ποπολάρων» —η λέξη έρχεται από το ιταλικό «popolare», τον λαό— μια πρώτη λαϊκή αντίδραση ενάντια στο κλειστό σύστημα των αρχόντων. Η φλόγα εκείνη δεν έσβησε ποτέ τελείως· κρατήθηκε ζωντανή για έναν αιώνα και μισό, περιμένοντας τη στιγμή της.
Λίγα λόγια για τη Χρυσή Βίβλο
- Έτος σύστασης: 1582, κατά το πρότυπο της Κέρκυρας
- Περιεχόμενο: Κατάλογος ονομάτων ευγενών οικογενειών
- Λειτουργία: Απαραίτητη προϋπόθεση για πολιτικά δικαιώματα και αξιώματα
- Επικύρωση: Από τις βενετικές αρχές
- Τέλος: Δημόσια καύση στις 30 Ιουλίου 1797
Οι άνεμοι της Γαλλικής Επανάστασης φτάνουν στο Ιόνιο
Λίγα χρόνια μετά τη Γαλλική Επανάσταση, τα δημοκρατικά ιδεώδη της ισότητας και της κατάργησης των τάξεων ταξίδεψαν μέχρι τα νερά του Ιονίου. Η Γαληνοτάτη Δημοκρατία της Βενετίας, που για αιώνες κρατούσε τα Επτάνησα υπό την κυριαρχία της, βρέθηκε πλέον στα πρόθυρα της κατάρρευσης. Όταν οι Γάλλοι δημοκρατικοί έφτασαν στο νησί, οι ποπολάροι της Ζακύνθου δεν τους αντιμετώπισαν ως κατακτητές, αλλά τους υποδέχτηκαν σαν λυτρωτές. Ήταν, επιτέλους, η ευκαιρία να καταλυθεί ένα σύστημα που τους κρατούσε στο περιθώριο για γενιές.
Ο λαός, παραληρώντας από ενθουσιασμό για την κατάλυση της Ενετοκρατίας, συγκεντρώθηκε στην πλατεία και παρέδωσε στη φωτιά κάθε σύμβολο της παλιάς τάξης.
Η φωτιά στην πλατεία του Αγίου Μάρκου
Στις 30 Ιουλίου 1797 η στιγμή ήρθε. Στον Πλατύφορο, μπροστά στον ναό του Αγίου Μάρκου —σημείο συνάντησης της εξουσίας, του χρόνου και της πίστης, αφού εκεί δέσποζε και το δημοτικό ρολόι της πόλης— στήθηκε μια πυρά που έμελλε να μείνει στη μνήμη του τόπου. Μέσα στις φωνές και τα πανηγύρια, η Χρυσή Βίβλος παραδόθηκε στις φλόγες. Μαζί της κάηκαν και τα οικόσημα, τα εμβλήματα των ευγενών οικογενειών που είχαν σταθεί για αιώνες σύμβολα προνομίων και διακρίσεων.
Δεν ήταν απλώς η καταστροφή ενός βιβλίου. Ήταν μια πράξη βαθιά συμβολική: το τέλος ενός κόσμου χτισμένου πάνω στην καταγωγή, και η αυγή μιας εποχής όπου —έστω και για λίγο, έστω και υπό νέα ξένη κυριαρχία— η ισότητα έμοιαζε εφικτή. Η στάχτη της Χρυσής Βίβλου σκορπίστηκε στην ίδια πλατεία όπου, για δύο αιώνες, οι ευγενείς συζητούσαν άνετα τις τύχες του νησιού στο καφενείο τους, αγνοώντας τη μεγάλη πλειοψηφία του λαού.
Ένα τέλος και μια αρχή
Η καύση στην πλατεία του Αγίου Μάρκου σηματοδότησε συμβολικά το τέλος τεσσάρων περίπου αιώνων ενετικής κυριαρχίας στη Ζάκυνθο, η οποία είχε ξεκινήσει το 1485. Λίγους μήνες αργότερα, με τη Συνθήκη του Κάμπο Φόρμιο, η ίδια η Βενετική Δημοκρατία έπαυε να υπάρχει ως κρατική οντότητα, και τα Επτάνησα περνούσαν σε νέα, μεταβατική εποχή, ανάμεσα σε γαλλικές, ρωσικές και αγγλικές επιρροές, μέχρι να ενσωματωθούν τελικά στο ελληνικό κράτος πολύ αργότερα.
Ο απόηχος εκείνης της ημέρας, ωστόσο, δεν αφορούσε μόνο τη Ζάκυνθο. Σε ολόκληρο το Ιόνιο, όπου υπήρχαν αντίστοιχες Χρυσές Βίβλοι —όπως στην Κεφαλονιά, όπου το «Libro d'oro» κάηκε στην πλατεία που έκτοτε μετονομάστηκε σε πλατεία της Ελευθερίας— η ίδια χειρονομία επαναλήφθηκε, σαν ηχώ μιας κοινής επτανησιακής επιθυμίας για χειραφέτηση.
Χρονολόγιο
- 1485: Η Βενετία καταλαμβάνει τη Ζάκυνθο
- 1582: Σύσταση της Χρυσής Βίβλου των ευγενών
- 1646: Πρώτο Ρεμπελιό των Ποπολάρων
- 30 Ιουλίου 1797: Καύση της Χρυσής Βίβλου και των εμβλημάτων στην πλατεία Αγίου Μάρκου
- 17 Οκτωβρίου 1797: Συνθήκη Κάμπο Φόρμιο — διάλυση της Βενετικής Δημοκρατίας
Σήμερα, η πλατεία του Αγίου Μάρκου παραμένει η καρδιά της πόλης της Ζακύνθου, γεμάτη καφενεία και ζωή, χωρίς κανένα ίχνος εκείνης της φωτιάς. Κι όμως, κάθε φορά που κάποιος περνά κάτω από το ρολόι και μπροστά στον ναό, περπατά πάνω σε ένα σημείο όπου, για μία νύχτα του 1797, ο λαός αποφάσισε πως το μέλλον δεν θα γραφόταν πια σε ένα κλειστό βιβλίο με χρυσά εξώφυλλα.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου