Μια ημέρα σαν σήμερα · 2 Αυγούστου

Μαρίκα Παπαγκίκα: η φωνή που κατέκτησε τη Νέα Υόρκη και έσβησε μέσα στη σιωπή

Η ιστορία μιας δόξας που έγινε στάχτη — και ενός ονόματος που η Ελλάδα θυμήθηκε πολύ αργά

Υπάρχουν ζωές που μοιάζουν γραμμένες για να διδάξουν στους υπόλοιπους πόσο εύθραυστη είναι η δόξα. Η ζωή της Μαρίκας Παπαγκίκα είναι μία από αυτές. Στις 2 Αυγούστου 1943, σε ένα νοσοκομείο του Στέιτεν Άιλαντ της Νέας Υόρκης, χωρίς χειροκροτήματα, χωρίς δημοσιογράφους, χωρίς σχεδόν κανέναν να το προσέξει, έσβηνε η γυναίκα που κάποτε είχε θεωρηθεί η πιο σπουδαία ελληνική φωνή που ηχογραφήθηκε ποτέ στην Αμερική.

Από την Κω στα φώτα του Μανχάταν

Γεννημένη στην Κω το 1890, η Μαρίκα —κόρη της οικογένειας Κατσόρη— ακολούθησε μαζί με τους δικούς της τον δρόμο της μετανάστευσης που χάραξαν χιλιάδες Έλληνες στις αρχές του 20ού αιώνα: πρώτα στην Αλεξάνδρεια, κι έπειτα, το 1915, στις Ηνωμένες Πολιτείες, στο πλευρό του συζύγου της, Κώστα Παπαγκίκα. Στη Νέα Υόρκη το ζευγάρι άνοιξε ένα από τα πρώτα «καφέ αμάν» της πόλης, εκείνα τα λαϊκά στέκια όπου η νοσταλγία της πατρίδας γινόταν τραγούδι. Η φωνή της, βαθιά, δραματική, φορτωμένη με το βάρος της Ανατολής, δεν άργησε να μαγέψει την ελληνική παροικία —και όχι μόνο.

Μέσα σε λίγα χρόνια η Παπαγκίκα έγινε το πιο περιζήτητο όνομα της ελληνοαμερικανικής δισκογραφίας. Ηχογράφησε εκατοντάδες τραγούδια —ρεμπέτικα, σμυρναίικα, δημοτικά, τζιβαέρια— χαρίζοντας στην ιστορία της μουσικής μας ηχογραφήσεις που σήμερα θεωρούνται θεμελιακές. Το όνομά της κόσμησε αφίσες, το κέντρο της γέμιζε κάθε βράδυ, και για μια στιγμή φάνηκε πως η μικρή κοπέλα από την Κω είχε κατακτήσει την πιο δύσκολη πόλη του κόσμου.

Δεν έχεις τίποτα. Αποκτάς τα πάντα. Και ύστερα, μέσα σε λίγους μήνες, τα ξαναχάνεις όλα.

Το κραχ που τα πήρε όλα

Το 1929 ήρθε να διαλύσει αυτό το όνειρο μαζί με χιλιάδες άλλα. Το χρηματιστηριακό κραχ σάρωσε την Αμερική, και μαζί της σάρωσε και την περιουσία των Παπαγκίκα. Το κέντρο τους έκλεισε, οι αποταμιεύσεις εξανεμίστηκαν, το κοινό που κάποτε γέμιζε τα τραπέζια για να την ακούσει διαλύθηκε στην ίδια οικονομική καταιγίδα. Η δισκογραφική της καριέρα, που κάποτε φάνταζε ατελείωτη, έσβηνε κι αυτή σιγά σιγά. Μια τελευταία, συγκινητική επιστροφή στο στούντιο το 1937, σε ηλικία 47 ετών, για να ηχογραφήσει πατριωτικά τραγούδια, στάθηκε η ύστατη λάμψη μιας φωνής που ο κόσμος είχε ήδη αρχίσει να ξεχνά.

Λίγο πριν το τέλος — Τα τελευταία της χρόνια η Μαρίκα τα πέρασε με τον Κώστα σε ένα σπίτι στο Στέιτεν Άιλαντ, μακριά από τα φώτα που κάποτε τη λάτρευαν. Νοσηλεύτηκε από τα μέσα Ιουλίου του 1943 και έφυγε από τη ζωή στις 2 Αυγούστου, σε ηλικία 53 ετών, χωρίς ποτέ να ξαναδεί την πατρίδα της.

✦ ✦ ✦

Η λησμονιά που κράτησε δεκαετίες

Το πιο τραγικό ίσως κομμάτι αυτής της ιστορίας δεν είναι ο θάνατός της, αλλά όσα ακολούθησαν. Η Παπαγκίκα δεν απέκτησε παιδιά που θα μπορούσαν να διαφυλάξουν τη μνήμη και το υλικό της, και όσοι είχαν συνεργαστεί μαζί της έσβηναν κι αυτοί έναν έναν με τον καιρό. Το όνομά της παρέμεινε σχεδόν άγνωστο στην Ελλάδα για δεκαετίες — μόλις στα τέλη της δεκαετίας του 1970 άρχισαν μελετητές του ρεμπέτικου να ανακαλύπτουν ξανά το έργο της, όταν πια ήταν πολύ αργά για μαρτυρίες από ανθρώπους που την είχαν γνωρίσει.

Σήμερα, οι ηχογραφήσεις της —πάνω από διακόσιες— παραμένουν από τα πολυτιμότερα ντοκουμέντα της πρώτης εποχής του ρεμπέτικου και του σμυρναίικου τραγουδιού στην Αμερική. Είναι σχεδόν το μόνο που απέμεινε από μια γυναίκα που έζησε δύο ζωές μέσα σε μία: τη ζωή του θριάμβου και τη ζωή της λησμονιάς, με ένα μόνο κραχ ανάμεσά τους.

— Μουσική Ομάδα, anexitilo.net