1832: Το Πρωτόκολλο του Λονδίνου και η χάραξη των πρώτων ελληνικών συνόρων
Πώς οι Μεγάλες Δυνάμεις έδωσαν στην Ελλάδα το Ζητούνι, αλλά αρνήθηκαν την Κρήτη και τη Σάμο
Επτά χρόνια μετά την έναρξη της Επανάστασης, το ελληνικό κράτος εξακολουθούσε να υπάρχει χωρίς σαφή γεωγραφικά όρια. Οι μάχες είχαν κριθεί στο πεδίο, οι θυσίες είχαν γίνει, όμως η τελική μορφή του νέου κράτους θα καθοριζόταν όχι στα βουνά της Ρούμελης, αλλά στα σαλόνια της διπλωματίας. Στις 30 Αυγούστου 1832, στο Λονδίνο, οι εκπρόσωποι της Αγγλίας, της Γαλλίας και της Ρωσίας —των τριών «Προστάτιδων Δυνάμεων»— υπέγραψαν ένα πρωτόκολλο που θα καθόριζε τη μοίρα εκατοντάδων χιλιάδων ανθρώπων, χωρίς οι ίδιοι να έχουν λόγο στην απόφαση.
Το πλαίσιο: από το Ναυαρίνο στο Λονδίνο
Η Ναυμαχία του Ναβαρίνου το 1827 είχε αλλάξει άρδην τους συσχετισμούς. Η Οθωμανική Αυτοκρατορία, αν και αρνούνταν πεισματικά να αναγνωρίσει την ανεξαρτησία της Ελλάδας, δεν μπορούσε πλέον να επιβάλει τη θέλησή της στρατιωτικά. Το Πρωτόκολλο του Λονδίνου του 1830 είχε ήδη αναγνωρίσει την Ελλάδα ως ανεξάρτητο κράτος, όμως τα σύνορά της παρέμεναν ασαφή και αντικείμενο διαπραγμάτευσης. Ο θάνατος του Καποδίστρια το 1831 και η επιλογή του Βαυαρού πρίγκιπα Όθωνα ως πρώτου βασιλιά της Ελλάδας κατέστησαν επιτακτική την οριστικοποίηση των ορίων πριν αυτός καν φτάσει στη νέα του πρωτεύουσα.
Η επιδίκαση του Ζητουνίου
Η μετατόπιση των συνόρων προς βορρά είχε μία άμεση και σημαντική συνέπεια: την ενσωμάτωση στο ελληνικό κράτος της πόλης του Ζητουνίου, της σημερινής Λαμίας, μαζί με ολόκληρη την ευρύτερη περιοχή της Φθιώτιδας. Η πόλη αυτή, κομβικό σημείο επικοινωνίας ανάμεσα σε Θεσσαλία και Στερεά Ελλάδα, αποκτούσε πλέον καθοριστική στρατηγική και οικονομική σημασία για το νεαρό βασίλειο, λειτουργώντας ως προκεχωρημένο φυλάκιο στα βόρεια σύνορα, απέναντι στην ακόμη οθωμανική Θεσσαλία.
Οι απορριφθείσες ελπίδες: Κρήτη και Σάμος
Παράλληλα όμως με τη χαρά για την επέκταση των συνόρων προς βορρά, το 1832 σηματοδότησε και μια βαθιά απογοήτευση για δύο περιοχές που είχαν πολεμήσει με πάθος για την ένωσή τους με την Ελλάδα: την Κρήτη και τη Σάμο. Και οι δύο νησιωτικές κοινότητες είχαν συμμετάσχει ενεργά στον απελευθερωτικό αγώνα, με τη Σάμο μάλιστα να έχει επιτύχει ουσιαστική αυτονομία από τις οθωμανικές δυνάμεις χάρη στη ναυτική της ισχύ και σε νίκες όπως αυτή στα στενά της.
Οι Μεγάλες Δυνάμεις, ωστόσο, είχαν άλλες προτεραιότητες. Η Αγγλία, ιδιαίτερα, ανησυχούσε για τη γεωστρατηγική θέση της Κρήτης στην ανατολική Μεσόγειο και δεν επιθυμούσε την περαιτέρω αποδυνάμωση της οθωμανικής κυριαρχίας σε σημεία που θα μπορούσαν να ευνοήσουν τη ρωσική επιρροή. Έτσι, τα αιτήματα των Κρητικών και των Σαμίων για ένωση απορρίφθηκαν οριστικά, και τα δύο νησιά παρέμειναν υπό οθωμανική διοίκηση, αν και η Σάμος διατήρησε ένα ιδιότυπο καθεστώς ημιαυτονομίας ως ηγεμονία με χριστιανό ηγεμόνα.
Η απόφαση αυτή θα άφηνε βαθιά σημάδια στη συλλογική μνήμη των δύο νησιών, τροφοδοτώντας επαναστατικά κινήματα που θα συνεχίζονταν για δεκαετίες ακόμη.
Οι μακροπρόθεσμες συνέπειες
Η Κρήτη θα χρειαζόταν να περάσει από πολλαπλές εξεγέρσεις —το 1841, το 1858, το 1866-69 με τη θρυλική καταστροφή του Αρκαδίου, το 1897 και τελικά το 1898 με την αυτονομία— προτού φτάσει στην ένωση με την Ελλάδα το 1913. Η Σάμος, από την πλευρά της, θα διατηρούσε το καθεστώς της ημιανεξάρτητης ηγεμονίας μέχρι το 1912, χρόνο κατά τον οποίο η ένωσή της με τη μητέρα-πατρίδα θα ολοκληρωνόταν στο πλαίσιο των Βαλκανικών Πολέμων.
Το Πρωτόκολλο του Λονδίνου του 1832, λοιπόν, δεν ήταν απλώς μια συνοριακή συμφωνία. Ήταν η πρώτη επίσημη αποτύπωση μιας πραγματικότητας που θα καθόριζε την ελληνική εξωτερική πολιτική για έναν αιώνα ολόκληρο: η «Μεγάλη Ιδέα» της σταδιακής απελευθέρωσης των αλύτρωτων ελληνικών περιοχών δεν θα πραγματωνόταν με μία κίνηση, αλλά μέσα από μια μακρά, επίπονη διαδικασία διαπραγματεύσεων, εξεγέρσεων και πολέμων που θα διαρκούσε ως τις αρχές του 20ού αιώνα.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου