Ο λόρδος Έλγιν και η πρώτη μετόπη
Η αυγή που η Αθήνα έχασε ένα κομμάτι της ψυχής της
Ήταν ακόμη σκοτάδι όταν οι σκάλες ακούμπησαν στους κίονες του Παρθενώνα. Ένας μαραγκός πλοίου, πέντε ναύτες ενός βρετανικού σκάφους και είκοσι Αθηναίοι εργάτες σκαρφάλωσαν στην ιερή βραχώδη κορυφή της Ακρόπολης, εκεί όπου για δύο χιλιάδες διακόσια χρόνια τίποτα δεν είχε τολμήσει να αγγίξει τον ναό της Παρθένου Αθηνάς με τέτοια πρόθεση. Δεν ήρθαν να θαυμάσουν. Ήρθαν να πάρουν.
Επικεφαλής της επιχείρησης ήταν ο αιδεσιμότατος Φίλιπ Χαντ, ιερέας και γραμματέας της βρετανικής πρεσβείας στην Κωνσταντινούπολη, ο οποίος είχε στα χέρια του ένα έγγραφο — το περίφημο «φιρμάνι» — που, όπως ισχυρίστηκε, του έδινε την ευχέρεια να αφαιρέσει «κάποιες πέτρες με παλιές επιγραφές και σχήματα». Το πρωτότυπο αυτού του εγγράφου δεν βρέθηκε ποτέ στα οθωμανικά αρχεία. Ό,τι απέμεινε ήταν μια ιταλική μετάφρασή του, ασαφής και ερμηνεύσιμη κατά το δοκούν — και ο Χαντ επέλεξε την πιο τολμηρή ερμηνεία που θα μπορούσε να φανταστεί κανείς.
Η επιλογή της πρώτης μετόπης
Ο Χαντ δεν διάλεξε τυχαία. Ζήτησε να κατέβει μία από τις καλύτερα διατηρημένες μετόπες της νότιας πλευράς του ναού — από εκείνες που απεικόνιζαν τη μυθική μάχη Λαπιθών και Κενταύρων, τη γνωστή Κενταυρομαχία. Ήταν ένα έργο σμιλεμένο τον 5ο αιώνα π.Χ., πιθανότατα υπό την εποπτεία του ίδιου του Φειδία, μέρος ενός συνόλου ενενήντα δύο μετοπών που έστεφαν τον Παρθενώνα σαν αφηγηματική ζώνη γύρω από τον ναό.
Με σχοινιά, τροχαλίες και σκαλωσιές που είχε στήσει ο Ιταλός ζωγράφος Τζιοβάνι Μπατίστα Λουζιέρι — ο άνθρωπος που ο Έλγιν είχε προσλάβει για να επιβλέπει το έργο επί τόπου, καθώς ο ίδιος δεν είχε ακόμη επισκεφθεί την Αθήνα — το μαρμάρινο ανάγλυφο αποσπάστηκε από τη θέση του και κατέβηκε αργά, μετέωρο στον αέρα, μέχρι το έδαφος. Ήταν η πρώτη φορά που ένα κομμάτι του Παρθενώνα άφηνε τη θέση του από τότε που χτίστηκε.
Την επόμενη μέρα κατέβηκε και δεύτερο ανάγλυφο. Μέσα σε λίγους μήνες, δεκάδες ακόμη γλυπτά ακολούθησαν τον ίδιο δρόμο. Ό,τι ξεκίνησε ως αίτημα για μερικές «πέτρες με σχήματα» εξελίχθηκε σε μια από τις μεγαλύτερες αφαιρέσεις αρχαίων έργων τέχνης στην ιστορία — μια επιχείρηση που κράτησε ως το 1804 και άφησε τον Παρθενώνα να χάσει σχεδόν τα μισά από τα γλυπτά που τον κοσμούσαν.
Ο άνθρωπος πίσω από το όνομα
Ο Τόμας Μπρους, 7ος κόμης του Έλγιν, ήταν Σκωτσέζος αριστοκράτης και πρέσβης της Μεγάλης Βρετανίας στην Υψηλή Πύλη. Η αρχική του πρόθεση, όπως ισχυρίστηκε αργότερα, ήταν πολύ πιο μετριοπαθής: να πάρει εκμαγεία και σχέδια των αρχαίων μνημείων της Αθήνας για να διακοσμήσει την έπαυλή του στη Σκωτία. Οι πολιτικές συγκυρίες της εποχής — η συμμαχία της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας με τη Βρετανία εναντίον της Γαλλίας του Ναπολέοντα — του άνοιξαν όμως μια πόρτα που δεν είχε καν φανταστεί, και ο Έλγιν δεν δίστασε να περάσει από αυτήν.
Μέχρι το 1803, περίπου διακόσια κιβώτια με μαρμάρινα γλυπτά, τμήματα της ζωφόρου, μετόπες και αετωματικά σύνολα είχαν φορτωθεί σε κάρα και μεταφερθεί στον Πειραιά, έτοιμα να ταξιδέψουν προς το Λονδίνο. Ένα από τα πλοία που μετέφεραν τον θησαυρό, το «Mentor», βυθίστηκε στα ανοικτά των Κυθήρων· χρειάστηκαν δύο ολόκληρα χρόνια για να ανασυρθούν τα κιβώτια από τον βυθό.
Λίγα ακόμη στοιχεία
- Η πρώτη μετόπη κατέβηκε στις 31 Ιουλίου 1801 — σήμερα συμπληρώνονται 225 χρόνια από τότε.
- Από τις 92 αρχικές μετόπες του Παρθενώνα, ο Έλγιν πήρε 15.
- Μαζί τους έφυγαν 21 μορφές από τα αετώματα και περίπου 75 μέτρα της ζωφόρου.
- Τα γλυπτά πουλήθηκαν στο βρετανικό κράτος το 1816 και εκτίθενται έκτοτε στο Βρετανικό Μουσείο.
Μια διαμάχη που δεν έχει κλείσει
Ό,τι ξεκίνησε εκείνο το ξημέρωμα του καλοκαιριού του 1801 στην κορυφή του Βράχου παραμένει, δύο αιώνες και πλέον μετά, ανοιχτή πληγή. Η Ελλάδα ζητά συστηματικά την επιστροφή των Γλυπτών, το Μουσείο της Ακρόπολης έχει ήδη αφήσει έναν χώρο έτοιμο να τα υποδεχτεί, και η διεθνής κοινή γνώμη γέρνει ολοένα περισσότερο προς την πλευρά του επαναπατρισμού. Το Βρετανικό Μουσείο, από την πλευρά του, εξακολουθεί να τα κρατά, επικαλούμενο νομικούς και μουσειολογικούς λόγους.
Ό,τι είναι όμως αδιαμφισβήτητο είναι η εικόνα εκείνης της πρώτης πρωινής ώρας: μια σκαλωσιά στηριγμένη πάνω σε έναν ναό είκοσι τεσσάρων αιώνων, ένα σχοινί που τεντώνεται, και μια μετόπη που εγκαταλείπει για πάντα τη θέση της κάτω από τον ελληνικό ουρανό, για να ταξιδέψει προς μια πόλη ομιχλώδη και μακρινή.
Παπασταθόπουλος Θανάσης — Μαθηματική Ομάδα · anexitilo.net
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου